“Shqipëria ka shumë doktoratura, por pak role për t’i absorbuar”
Flet Erion Muça, ekspert punësimi dhe karriere
Ndërsa universitetet vijojnë të nxjerrin një numër të lartë doktorantësh, sektori privat rrallë e përkthen këtë kapital njerëzor në premium page, ndërsa jashtë auditorëve, titulli shpesh perceptohet si formal, madje në disa raste edhe si mbikualifikim.
Për Erion Muçën, ekspert i punësimit dhe i karrierës, problemi nuk qëndron vetëm te tregu që nuk krijon mjaftueshëm role kërkimi, inovacioni dhe analize, por edhe te vetë modeli i doktoraturës, që rrezikon të humbasë peshën nëse largohet nga kërkimi i mirëfilltë shkencor.
Në këndvështrimin tuaj, a e shpërblen realisht tregu shqiptar një doktoraturë, apo vlera e saj mbetet ende kryesisht simbolike?
Në gjykimin tim, në Shqipëri ka një numër shumë të lartë doktoraturash në raport si me totalin e popullsisë, ashtu edhe me numrin e të diplomuarve në arsimin e lartë.
Si në çdo program dhe nivel tjetër, edhe në doktoratura ka një mospërputhje me numrin e të diplomuarve në degë specifike, në raport me preferencën e degës nga studentët, pra një raport shproporcional, ashtu edhe në raport me nevojat e njësisë bërthamë që është departamenti përkatës.
Pikërisht këto diferenca në raportet e të diplomuarve në doktoraturë pasqyrojnë një realitet në të cilin 35% e atyre që zotërojnë një doktoraturë nuk punojnë si lektorë në universitet, por një pjesë në fushën profesionale dhe pjesa tjetër ose në fushën profesionale, ose jashtë profilit.
Një tjetër element shqetësues është fiktiviteti i studimit të doktoraturës, por sidomos moskalimi i shumë punimeve ndër vite në sisteme antiplagjiature, duke e cenuar ndjeshëm origjinalitetin e tyre.
Trajtimi i punimit të doktoraturës bazuar vetëm në çështje studimore, si analitike ashtu edhe empirike, ka zbehur rëndësinë e kërkimit të mirëfilltë shkencor dhe zbulimit pas tij, që janë themeli i kërkimeve të doktoraturës, duke sjellë një pasqyrë shumë sipërfaqësore të asaj që duhet të arrihet.
Nisur nga sa më lart, mendoj që doktoratura nuk duhet të jetë simbolike; ajo duhet të kufizohet vetëm në kërkim, zbulim dhe patentim të zbulimit shkencor.
Nëse nuk kufizohet në këto elemente dhe të vijojë të jetë për masën, atëherë do ta humbë si peshën, ashtu edhe rëndësinë si nivel arsimi, duke zbehur edhe zotërimin e saj si mjet apo instrument për të konkurruar në edukim dhe mësimdhënie.
A ka sektorë në Shqipëri ku një PhD përkthehet realisht në avantazh page, ose në avantazh të dukshëm në karrierë?
Momentalisht, administrata publike i jep një stimul sipas nivelit të studimit, që ka një reflektim më të lartë në pagë.
Një vlerësim të tillë në pagë ka edhe personeli akademik në universitete publike dhe jopublike. Por sot të jesh personel akademik, titullar lënde në universitet, duhet të kesh doktoraturë dhe kjo gjë është e detyrueshme, ndonëse ende ka pedagogë dhe profesionistë të zotë që janë në proces dhe po e mbyllin, duke e lënë kaq gjatë si nga bllokimi 5 vite i tyre, ashtu edhe nga indiferenca.
Mungesë stimuli kanë zotëruesit e doktoraturës që punojnë si profesionistë në sektorin privat, në fusha joakademike, të cilëve nuk u vlerësohet doktoratura pasi e kanë formim plotësues mbi kriteret bazë që u duhen për punën që bëjnë.
Sa e lexojnë punëdhënësit privatë doktoraturën si provë të aftësive të avancuara dhe sa si një titull formal, pa ndikim të drejtpërdrejtë në vendimmarrjen për pagën?
Punëdhënësit privatë në fusha apo pozicione profesionale (jo akademike) e shohin punonjësin me doktoraturë si modë e vjetër ose të mbikualifikuar dhe ka shumë raste që e bullizojnë si të paaftë për t’u punësuar në institucione akademike.
Shpeshherë, profesionistë të tillë që punojnë në biznese edhe tallen për faktin që janë me doktoraturë nga kolegët, sidomos në raste kur bëjnë një punë të thjeshtë apo një pozicion që nuk lidhet fare me fushën e doktoraturës, apo në pozicione nën fushën e doktoraturës, si p.sh. me doktoraturë por mësues në shkollë fillore, ndihmës ekonomist etj.
A mendoni se ekonomia shqiptare po prodhon mjaftueshëm role në kërkim, zhvillim, analizë dhe inovacion për të absorbuar doktorantët që po diplomohen?
Mendoj se është e kundërta. Duhet të jenë ata me doktoraturë që duhet të imponohen me modele të qëndrueshme sesi duhet të funksionojë ekonomia apo si duhet të përmirësohet fusha ku ata kanë doktoraturë.
Pikërisht këta doktorantë duhet të ndërtojnë programet e përmirësimit të një fushe të caktuar dhe të jenë pjesë e komisioneve dhe bordeve të ekspertizës për të dhënë kontributin e tyre akademik, duke ndikuar maksimalisht në modernizim dhe zhvillimin e ekonomisë.
Rolet nuk krijohen vetë, por nga domosdoshmëria dhe nevoja për ndryshim e një sektori dhe industrie. Ata me doktoratë duhet të jenë promotorë të nevojës për ndryshim dhe drejtues të ndryshimit dhe jo punëkërkues hallexhinj që presin t’i ofrohet një mundësi apo t’ua vlerësojnë arritjet dhe rezultatet një drejtues apo shef, i cili në formim dhe arsim mund të jetë shumë nën analizën arsyetuese pse duhet një ekspert për ta çuar përpara një institucion dhe sipërmarrje.
A po e përdorin të rinjtë shqiptarë doktoraturën si strategji për tregun vendas, apo më shumë si trampolinë për emigrim akademik dhe profesional?
Doktoratura më shumë i shërben tregut vendas dhe gjithnjë ka qenë trampolinë drejt përvojës akademike dhe synimeve kërkimore-shkencore të atij që e ka aspiruar dhe e ka marrë.
Kuptohet, deri më sot doktoratura ka qenë mjet konkurrimi në jetën akademike mes atij që e ka dhe atij që nuk e ka, duke krijuar ndonjëherë edhe një trysni apo mjedis pasigurie për atë që nuk e ka, ndonëse mund të jetë shumë i aftë karshi dikujt që e ka, por i mungon si përvoja ashtu edhe aftësitë personale dhe profesionale për t’iu përgjigjur si duhet e me profesionalizëm mësimdhënies akademike.
Çfarë u mungon sot universiteteve shqiptare që doktoratura të lidhet më fort me nevojat konkrete të biznesit dhe industrisë? A mund të bëjmë një krahasim rajonal këtu apo europian?
Në çdo vend të Europës apo të botës, pjesa akademike është në funksion të industrisë. Nëse në një sipërmarrje kërkohet përmirësimi i një procesi organizativ apo teknologjik, rritet eficienca e prodhimit, rritet produktiviteti i kapitalit njerëzor apo elemente të tjera që një sipërmarrje kërkon të përmirësojë, këto përmirësime i kërkon me ekspertizë nga ekspertë, qendra kërkimore dhe laboratorike apo universitete.
Në Shqipëri është eksperti që kërkon e duhet të kërkojë angazhim në sipërmarrje kur ajo vetë nuk e kupton nevojën, ndonëse mund të jetë duke humbur shumë nga deficiencat e brendshme dhe të jashtme që ka.
Në këtë kuadër, eksperti duhet t’i imponohet duke ofruar garanci dhe profesionalizëm sipërmarrjes apo institucionit mbi ekspertizën në fushën e doktoraturës që ofron, që të sjellë rezultate për të e ta mbështesë të përmirësohet dhe të zhvillohet.
Për të arritur këtë emancipim, sipërmarrjet dhe institucionet duhet të ndryshojnë konceptin dhe mentalitetin e të bërit të çdo gjëje vetë, duke shmangur ekspertizën e duke e çuar kështu edhe sipërmarrjen në prag falimenti.
A mund të krijojnë Inteligjenca Artificiale, energjia e pastër, agro-tech apo turizmi elitar një treg të ri që e paguan më mirë kapitalin njerëzor të avancuar?
Po, sigurisht që me modernizimin dhe standardizimin e sipërmarrjeve dhe institucioneve, por sidomos me digjitalizimin dhe integrimin e Inteligjencës Artificiale në shumë punë e procese, do të lindë nevoja automatike për njerëz më të aftë dhe të specializuar, por edhe për ekspertizë.
Kjo vjen edhe në një kohë kur proceset e menaxhimit ndërlikohen edhe më shumë dhe nuk kërkojnë vetëm zbatim intuitiv dhe praktik, por edhe programe, modele dhe manuale profesionale që zbatimi të jetë jo vetëm më i lehtë, por me më pak kosto dhe përfitime më të larta.
Roli i atyre me doktoraturë është i dyfishtë: si të mbështesin sipërmarrje dhe institucione të zhvillohen profesionalisht, ashtu edhe të krijojnë dhe shpikin metoda, formula, ide, sisteme, platforma, programe, manuale dhe modele që të përmirësojnë fushën, sektorin dhe industrinë për ta bërë atë si të fitojë më shumë, ashtu edhe të konkurrojë denjësisht në tregje ndërkombëtare.
A mendoni se doktoratura në Shqipëri është kthyer në një biznes për universitetet, ku institucioni merr tarifën, por nuk ia kthen mbrapsht studentit doktorant në formën e kërkimit, laboratorëve, mentorimit apo mundësive konkrete?
Mendoj se tarifa e doktoraturës është një element sipërfaqësor në të gjithë përmbajtjen dhe rëndësinë e procesit.
Për universitetet, doktoratura është një shërbim përtej asaj që përfitojnë studentët dhe përmban kostot e licencimit, kostot e akreditimit, shpenzimet e korrespondencës me QSHA-në dhe me vetë studentin, pagesa orësh mentorimi dhe recense për udhëheqësin, etj.
Mendoj se tarifa duhet të shkojë 100% për përmirësimin e këtij shërbimi në nivel të drejtpërdrejtë.
E vërteta është se ka shumë raste që tarifa ka tjetër destinacion dhe shkon e shpërndahet pa rend në mbylljen e gropave të tjera financiare të institucionit, duke mos i shërbyer qëllimit dhe rezultateve.
Sigurisht, kjo varet shumë nga natyra e profilit të doktoraturës, programi apo dega, dhe sesa nevojë ajo kërkon për një mbështetje infrastrukturore dhe laboratorike.
Nëse dega ka nevojë për pjesën infrastrukturore, duhet patjetër që tarifa të mbulojë disa kosto të studentit për lehtësi.
Nëse doktoratura lidhet me degë të spektrit studimor apo teorik, tarifa duhet të mbulojë programin e ndërmjetësimit dhe lidhjes së studentit për sigurimin e literaturës së përshtatshme, mundësinë e aksesit në arkiva, persona kontakti me rëndësi si burim informimi në institucione që lidhen me fushën e studimit, etj.
Nëse këto nuk ndodhin me këtë rend, atëherë edhe tarifa e paguar për shërbimin nuk e justifikon cilësinë e marrjes së tij.
LEXONI EDHE: