Si krahasohet memorandumi i Trumpit me marrëveshjen bërthamore të Obamës
Memorandumi i mirëkuptimit që Presidenti Trump nënshkroi me Iranin çon drejt një afati dymujor për të arritur një marrëveshje më të gjatë mbi programin bërthamor iranian. Dokumenti, një kornizë 14-pikëshe dhe jo një traktat teknik i detajuar, parashikon vazhdimin e armëpushimit dhe vendos bazën për bisedime mbi çështjet kryesore që mbeten të pazgjidhura, përfshirë pasurinë e uranit të pasuruar dhe parametrat e programit bërthamor.
Siç raporton CBS News, administrata amerikane e paraqet memorandumit si më të fortë se Plani i Përbashkët i Veprimit (JCPOA) i vitit 2015, por dokumenti i ri nuk përmban në vetvete shumicën e detajeve teknike që përmbante marrëveshja e mëparshme. Teksti i memorandumeve i lë çështjet operative për t’u rënë dakord gjatë negociatave 60-ditore dhe nënvizon se çështjet e verifikimit dhe zbatimit do të përcaktohen në marrëveshjen përfundimtare.
Të dy dokumentet ndalojnë Iranin të bëhet fuqi bërthamore, por JCPOA ishte më specifik për kufizimet dhe mekanizmat e verifikimit. Marrëveshja e vitit 2015 kufizonte përqendrimin e pasurimit të uranit në 3.67% për 15 vjet, detyronte përqendrimin e pasurimit në një vend (Natanz) dhe vendoste kufizime për centrifugat. Memorandumi i ri përmend vetëm se mënyrat e trajtimit të materialit të pasuruar do të përcaktohen teknikisht në bisedime të mëtejshme.
Që nga koha e marrëveshjes së mëparshme, stoku i Iranit ka ndryshuar dhe përfshin tani materiale të pasuruara deri në 60%, nivele shumë pranë atyre të nevojshme për qëllime ushtarake. Teksti i memorandumeve përmend një standard minimal “downblending” të materialit të pasuruar nën mbikëqyrjen e Agjencisë Ndërkombëtare për Energji Bërthamore, por nuk sqaron nëse materiali do të shkatërrohet, dërgohet jashtë vendit apo do të zbutet në vend dhe nuk jep shifra konkrete, ndërsa nuk përmend kufizime të centrifugave.
Sa i përket lehtësimeve të sanksioneve, JCPOA parashikonte heqje graduale dhe të verifikueshme nga agjencia ndërkombëtare dhe përfshinte partnerët ndërkombëtarë si Kina, Rusia, Mbretëria e Bashkuar dhe Gjermania. Memorandumi i Trumpit është një marrëveshje dypalëshe dhe parashikon një skemë heqjeje sanksionesh që do të përcaktohet në marrëveshjen përfundimtare; po ashtu, teksti i lexuar nga zyrtarët amerikanë përmend lehtësime të përkohshme për eksportet e naftës. Dokumenti përshkruan edhe një plan të propozuar për rindërtim ekonomik me një fond minimal prej të paktën 300 miliardë dollarësh, por Shtëpia e Bardhë thotë se çdo investim do të jetë vullnetar dhe i varur nga përmbushja e kushteve.
Marrëveshja e mëparshme ishte kritikuar për klauzolat e saj kohore (sunset clauses) prej 10 dhe 15 vjetësh; memoria aktuale nuk përmban klauzola të tilla, por nuk dihet nëse marrëveshja përfundimtare do të përfshijë kufizime të përkohshme apo të përhershme. As JCPOA dhe as memorandumi i ri nuk vendosin kufizime të qarta për raketat balistike, dhe asnjëra nga dy dokumentet nuk adreson drejtpërdrejt të gjitha pasojat për mbështetjen e grupimeve të armatosura; administrata amerikanë thotë se do të ndjekë përpjekje të veçanta rajonale për çështje jo-bërthamore.
Sipas CBS News, memorandumi shërben si një kornizë negociuese që vendos detyrën për të përcaktuar detajet teknike dhe mekanizmat e zbatimit gjatë 60 ditëve të ardhshme, ndërsa shumë prej çështjeve më të ndërlikuara mbeten ende për t’u rënë dakord nga palët përkatëse.
