Gazi që nuk shihet dhe nuk nuhatet: një në katër shtëpi në Michigan ka radon mbi nivelin e veprimit — testi bëhet në dimër
Sipas EGLE-së së Michiganit, rreth 25 për qind e shtëpive në shtet kanë nivele të ngritura të radonit — gaz radioaktiv pa ngjyrë e pa erë, shkaku i dytë i kancerit të mushkërive pas duhanit dhe shkaku kryesor te joduhanpirësit, me rreth 21.000 vdekje në vit në SHBA sipas EPA-së — nivele mbi nivelin federal të veprimit prej 4 pCi/L janë gjetur në të 83 qarqet e Michiganit, testi është mënyra e vetme për ta ditur, rekomandohet çdo dy vjet dhe bëhet më saktë në dimër me dritaret e mbyllura, ndërsa kite falas jepen për banorët në departamentet lokale të shëndetësisë, përfshirë Wayne dhe Macomb (një për familje, sa zgjasin furnizimet), me linjën e EGLE-së 800-723-6642
Nuk ka ngjyrë, nuk ka erë dhe nuk ka shije — e megjithatë mund të jetë duke u mbledhur tani në bodrumin e shtëpisë suaj. Radoni është gaz radioaktiv natyror që del nga toka dhe hyn në shtëpi përmes çarjeve të themeleve; sipas Departamentit të Mjedisit, Liqeneve të Mëdha dhe Energjisë të Michiganit (EGLE), rreth një në katër shtëpi në shtet ka nivele të radonit mbi nivelin federal të veprimit. Nuk ka asnjë mënyrë për ta ditur pa bërë testin.
Shifrat tregojnë pse testi ia vlen. Nivele mbi 4 pCi/L — kufiri ku Agjencia Federale e Mbrojtjes së Mjedisit (EPA) rekomandon ndërhyrje — janë gjetur në të 83 qarqet e Michiganit, përfshirë ato të metro Detroitit. Siç thekson EGLE, radoni është shkaku i dytë i kancerit të mushkërive pas duhanpirjes dhe shkaku kryesor i këtij kanceri te njerëzit që nuk kanë pirë kurrë duhan; EPA vlerëson rreth 21.000 vdekje në vit në Shtetet e Bashkuara që lidhen me të. Rreziku rritet sa më gjatë që njeriu jeton në një shtëpi me nivele të larta — prandaj shtëpitë ku familjet shqiptare kanë ngritur jetën prej dekadash meritojnë një kontroll.
Dimri është stina më e mirë për testin, dhe arsyeja është e thjeshtë: me dritaret e mbyllura dhe ngrohjen ndezur, shtëpia “thith” më shumë ajër nga toka dhe radoni mblidhet brenda, ndaj matja e dimrit tregon nivelin më të lartë real të vitit. Testi afatshkurtër lihet në katin më të ulët të banuar të shtëpisë — zakonisht në bodrum, nëse aty kalohet kohë — për 48 orë deri në disa ditë, me dritare e dyer të mbyllura sa më shumë që të jetë e mundur, dhe pastaj dërgohet në laborator; rezultati vjen me postë ose online.
Kostoja nuk është pengesë. Departamentet lokale të shëndetësisë në qarqet Wayne dhe Macomb u japin banorëve kite testimi falas (zakonisht një për familje, sa zgjasin furnizimet), ndërsa kite me çmim të ulët gjenden edhe në dyqanet e materialeve të ndërtimit. Programi i radonit i EGLE-së përgjigjet në numrin 800-723-6642 dhe në faqen Michigan.gov/Radon, ku gjendet edhe harta e niveleve sipas qarqeve. Ekspertët rekomandojnë që testi të përsëritet çdo dy vjet, pas çdo rinovimi që prek themelet, dhe gjithmonë kur blihet një shtëpi e re.
Po nëse rezultati del mbi 4 pCi/L? Problemi ka zgjidhje të provuar: sistemet e zbutjes (mitigation), që me një tub dhe një ventilator e nxjerrin gazin nga poshtë themeleve jashtë shtëpisë, e ulin nivelin e radonit në mënyrë drastike dhe instalohen nga kontraktorë të certifikuar brenda një dite. Një shtëpi e testuar është një shqetësim më pak për familjen — dhe testi i këtij dimri mund të bëhet këtë javë, me një kit falas nga qarku juaj.