Një komb që hesht në gjuhën e vet
Ka një heshtje që nuk dëgjohet menjëherë. Nuk vjen me zhurmë, nuk shpallet në lajme dhe nuk shkakton protesta. Është një heshtje e ngadaltë, e butë, pothuajse e padukshme. Fillon në një familje emigrantësh kur prindi i drejtohet fëmijës në anglisht “sepse e ka më të lehtë”. Vazhdon kur fëmija përgjigjet me dy-tri fjalë shqip dhe pjesën tjetër e plotëson në anglisht. Pastaj vjen dita kur ai fëmijë nuk arrin më të lexojë një tekst në shqip, nuk kupton një këngë të vjetër shqiptare, nuk mund të shkruajë një fjali pa gabime, dhe më në fund nuk e përdor më fare gjuhën e prindërve të tij.
Kjo është drama e heshtur që po ndodh sot në diasporën shqiptare, sidomos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Humbja graduale e gjuhës shqipe tek brezi i dytë dhe i tretë nuk është më një frikë teorike. Është një realitet i prekshëm. Dhe pyetja që duhet të bëjmë sot është e dhimbshme: a po krijojmë një brez “shqiptar pa shqip”?
Në pothuajse çdo komunitet emigrant ndodh një përplasje mes gjuhës së origjinës dhe gjuhës së vendit pritës. Është normale që fëmijët e lindur në SHBA të flasin anglishten në mënyrë perfekte. Amerika është shkolla, shoqëria, televizioni, interneti, universiteti dhe e ardhmja e tyre profesionale. Por problemi fillon kur anglishtja nuk bëhet vetëm gjuhë dominuese — por bëhet e vetmja gjuhë.
Shumë prindër shqiptarë në Amerikë e kuptojnë tepër vonë se gjuha nuk trashëgohet biologjikisht. Një fëmijë nuk bëhet automatikisht shqiptar vetëm sepse ka prindër shqiptarë. Shqiptar bëhesh edhe përmes gjuhës. Dhe kur gjuha humbet, identiteti fillon të zbehet.
Sot mund të takosh me mijëra të rinj shqiptarë në Michigan, New York, Boston apo Chicago që mbajnë mbiemra shqiptarë, krenohen me origjinën, vendosin flamurin kuqezi në Instagram gjatë festave kombëtare, por nuk arrijnë të mbajnë një bisedë të thjeshtë në shqip me gjyshërit e tyre. Ata njohin fjalët “byrek”, “gjysh”, “tungjatjeta”, por jo mendimin e plotë në gjuhën shqipe. Janë emocionalisht shqiptarë, por gjuhësisht amerikanë.
Dhe kjo nuk është thjesht çështje nostalgjie. Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është memoria kulturore e një kombi. Brenda saj jetojnë historia, humori, proverbat, mënyra e të menduarit, mënyra e të ndierit. Kur humbet gjuha, nuk humbin vetëm fjalët. Humbet një mënyrë e të parit të botës.
Roli kryesor në këtë proces e ka familja. Shpesh dëgjon prindër shqiptarë që thonë: “Fëmija im e kupton shqipen, por nuk e flet.” Kjo është zakonisht faza e parë e humbjes së gjuhës. Më pas vjen faza tjetër: “E kupton pak.” Pastaj: “Nuk di fare.”
Në shumë familje shqiptare në Amerikë, prindërit kalojnë gradualisht në anglisht për komoditet. Disa e bëjnë sepse punojnë shumë dhe nuk kanë energji të insistojnë. Të tjerë sepse besojnë gabimisht se shqipja mund t’i pengojë fëmijët në shkollë. Ka edhe nga ata që krenohen kur fëmija i tyre nuk ka aksent në anglisht, por nuk shqetësohen fare që ai nuk di të lexojë shqip.
Në realitet, studimet mbi emigracionin tregojnë të kundërtën: fëmijët bilingë kanë përfitime më të mëdha intelektuale dhe kulturore. Ruajtja e gjuhës së origjinës nuk e dëmton integrimin. Përkundrazi, e pasuron atë. Një fëmijë që flet mirë shqip dhe anglisht nuk është “më pak amerikan”. Ai është më i pasur kulturorisht.
Por ruajtja e gjuhës kërkon disiplinë familjare. Kërkon vendim. Kërkon këmbëngulje. Duhet që shqipja të flitet në shtëpi edhe kur fëmija përgjigjet në anglisht. Duhet që prindi të mos dorëzohet. Duhet që librat, filmat, muzika dhe bisedat familjare të kenë vend për shqipen. Gjuha nuk mbahet gjallë me flamuj në mur, por me përdorim të përditshëm.
Një problem tjetër serioz është mungesa e shkollave shqipe funksionale. Po, ekzistojnë disa përpjekje të lavdërueshme në komunitete të ndryshme shqiptare në SHBA. Ka mësues vullnetarë, qendra komunitare dhe klasa fundjave. Por në shumicën e rasteve ato funksionojnë me vështirësi, pa programe të unifikuara, pa mbështetje institucionale dhe pa vazhdimësi.
Shpesh shkollat shqipe mbeten iniciativa individuale që varen nga energjia e disa njerëzve të përkushtuar. Kur ata lodhen, shkolla shuhet. Nuk ka një strategji kombëtare për diasporën. Nuk ka investim serioz. Nuk ka libra modernë të përshtatur për fëmijët e lindur jashtë Shqipërisë. Nuk ka platforma digjitale të fuqishme që ta bëjnë mësimin e shqipes tërheqës për brezin e ri.
Është paradoksale që shqiptarët krenohen me gjuhën si “një nga gjuhët më të vjetra të Europës”, por shpesh nuk investojnë realisht për ta mbrojtur atë në diasporë. Patriotizmi folklorik nuk mjafton. Nuk mjafton të organizosh një festë më 28 Nëntor nëse fëmijët nuk kuptojnë fjalimin që mbahet në skenë.
Ndërkohë, ndikimi i rrjeteve sociale dhe anglishtes është i jashtëzakonshëm. Brezi i ri jeton pothuajse plotësisht në universin anglisht. TikTok, YouTube, Netflix, Instagram, lojërat online, shkolla, miqtë — gjithçka ndodh në anglisht. Shqipja mbetet vetëm gjuha e prindërve, dhe ndonjëherë edhe ajo vetëm pjesërisht.
Një fëmijë shqiptar në Amerikë mund të kalojë dhjetë orë në ditë duke dëgjuar anglisht dhe ndoshta vetëm dhjetë minuta duke dëgjuar shqip. Në këto kushte, humbja e gjuhës bëhet pothuajse matematikore.
Por problemi është edhe më i thellë. Shqipja po humbet prestigjin tek vetë disa familje emigrantësh. Disa fëmijë fillojnë ta shohin atë si “gjuhë të panevojshme”, “gjuhë të vogël”, ose thjesht si diçka që nuk u hyn në punë. Kjo ndodh sepse askush nuk ua ka shpjeguar vlerën reale të identitetit kulturor.
Nëse një fëmijë nuk lidhet emocionalisht me gjuhën, ai nuk do ta mbajë atë gjallë. Nuk mjafton t’i thuash: “Fol shqip.” Duhet t’i japësh arsye për ta dashur shqipen. Përmes historive familjare. Përmes udhëtimeve në Shqipëri dhe Kosovë. Përmes letërsisë, muzikës, humorit dhe kujtesës kolektive. Gjuha mësohet edhe me zemër, jo vetëm me gramatikë.
Në komunitetet e tjera emigrante kjo kuptohet më mirë. Hebrenjtë investojnë në shkolla hebraike. Grekët kanë kisha dhe struktura arsimore të organizuara. Arabët ndërtojnë qendra kulturore. Italianët ruajnë traditat përmes institucioneve të forta komunitare. Ndërsa shqiptarët, shpesh të përçarë politikisht apo krahinisht, vazhdojnë ta trajtojnë ruajtjen e gjuhës si çështje dytësore.
Në shumë raste, komuniteti shqiptar organizon me më shumë pasion darka festive sesa programe serioze edukative për fëmijët. Shpenzohen mijëra dollarë për koncerte, por shumë pak për libra, mësues apo biblioteka shqipe. Kjo tregon një problem prioritetesh.
Dhe pasojat do të duken qartë pas një ose dy brezash. Një komunitet që humbet gjuhën, me kalimin e kohës humbet edhe lidhjen organike me kulturën e vet. Identiteti kthehet në simbolikë sipërfaqësore: një flamur në makinë, një valle në dasmë, një foto me kostum popullor. Por jo më një kulturë e jetuar nga brenda.
A po krijohet pra një brez “shqiptar pa shqip”? Në shumë raste, po. Dhe ky është ndoshta transformimi më i madh kulturor që po përjeton diaspora shqiptare në Amerikë.
Megjithatë, kjo nuk është një betejë e humbur. Ka ende kohë për të reaguar. Ka familje që flasin vetëm shqip në shtëpi. Ka fëmijë që lexojnë dhe shkruajnë bukur në të dyja gjuhët. Ka mësues idealistë që mbajnë gjallë klasat shqipe. Ka media komunitare që krijojnë përmbajtje në shqip. Ka prindër që refuzojnë të dorëzohen.
Por nevojitet një ndërgjegjësim më i madh kolektiv. Ruajtja e gjuhës nuk është luks kulturor. Është mbijetesë identitare.
Një komb i vogël si yni nuk ka shumë mënyra për të mbijetuar në botën globale. Shqipja është një nga shtyllat kryesore që na mban si komunitet kulturor. Nëse ajo tretet gradualisht tek brezat e diasporës, atëherë me kalimin e kohës do të mbeten vetëm rrënjët biologjike, por jo më memoria kulturore që i jep kuptim atyre rrënjëve.
Dhe ndoshta një ditë, pas shumë vitesh, nipërit e emigrantëve shqiptarë do të pyesin: “Nga erdhën gjyshërit tanë?” Dikush do t’u përgjigjet: “Nga Shqipëria.” Por askush në atë shtëpi nuk do të dijë më ta shqiptojë siç duhet vetë fjalën “Shqipëri”.
