Institucionet fetare shqiptare në Michigan si qendra të ruajtjes së komunitetit dhe identitetit kombëtar
Komuniteti shqiptar në Michigan është një nga komunitetet më të organizuara të emigracionit shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Për dekada me radhë, shqiptarët e ardhur nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe treva të tjera shqiptare kanë ndërtuar jo vetëm jetën e tyre ekonomike, por edhe institucione që mbajnë gjallë lidhjen me gjuhën, kulturën dhe identitetin kombëtar. Në këtë organizim të gjatë dhe të qëndrueshëm, një rol të veçantë kanë luajtur institucionet fetare shqiptare.
Në Michigan veprojnë disa institucione të rëndësishme fetare shqiptare: Kisha Katolike e Shen Palit, Kisha Katolike Zoja Pajtore e Shqiptarëve, Qendra Islamike Shqiptare, Kisha Ortodokse e Shën Thomait dhe Teqeja Shqiptare e Baba Rexhebit. Secila prej tyre ka historinë, traditën dhe mënyrën e vet të organizimit, por të gjitha kanë një element të përbashkët: ato nuk janë thjesht vende ku zhvillohen ceremonitë fetare. Ato janë kthyer në qendra të jetës shqiptare në emigracion.
Shpesh, kur flitet për institucionet fetare në emigracion, diskutimi kufizohet vetëm tek roli shpirtëror ose fetar. Por për komunitetin shqiptar në Michigan, funksioni i këtyre institucioneve ka qenë shumë më i gjerë. Ato kanë shërbyer si vende takimi, si qendra edukimi, si hapësira kulturore dhe si pika ku shqiptarët kanë mundur të ruajnë një ndjenjë përkatësie në një vend të madh dhe të ndryshëm si Amerika.
Në shumë raste, emigracioni sjell një proces gradual shkëputjeje nga gjuha dhe tradita. Brezi i parë ruan kujtesën e vendlindjes sepse e ka jetuar atë drejtpërdrejt. Brezi i dytë përpiqet të mbajë një lidhje mes dy botëve. Ndërsa brezat e tretë dhe të katërt rrezikojnë që Shqipërinë ta njohin vetëm si një emër familjar ose si një histori e treguar nga gjyshërit. Pikërisht këtu fillon rëndësia reale e institucioneve shqiptare në Michigan.
Në Kishën e Shen Palit, për shembull, aktiviteti nuk kufizohet vetëm në meshën e së dielës. Aty organizohen kremtime të festave kombëtare, aktivitete kulturore, promovime librash, diskutime publike, mbledhje komunitare dhe klasa për mësimin e gjuhës shqipe. Për shumë familje shqiptare, kjo kishë është bërë pjesë e jetës së përditshme. Nuk është e pazakontë që gjatë një jave ambientet e saj të përdoren nga fëmijë, të rinj, prindër dhe të moshuar për aktivitete të ndryshme.
Ndërtimi i ri i Kishës Katolike të Shen Palit i ka dhënë komunitetit shqiptar në Michigan jo vetëm një objekt modern fetar, por edhe hapësirat e nevojshme për zhvillimin e një jete të gjerë komunitare. Sot ajo është kthyer në një nga qendrat më të rëndësishme të organizimit shqiptar në këtë shtet. Në ditët e festave fetare dhe kombëtare, ambientet e saj mbushen me mijëra besimtarë dhe pjesëtarë të komunitetit. Shpesh është e vështirë të gjesh vend në sallë gjatë meshëve të festave të mëdha apo aktiviteteve të rëndësishme. Parkingu i mbushur plot me makina, lëvizja e vazhdueshme e familjeve dhe prania e brezave të ndryshëm krijojnë ndjesinë e një qendre të gjallë komunitare ku njerëzit nuk shkojnë vetëm për ceremonitë fetare, por edhe për të ruajtur lidhjen me njëri-tjetrin dhe me identitetin shqiptar.
Fryma kombëtare ndihet kudo në ambientet e Kishës së Shen Palit. Që në hyrje, monumenti i Skënderbeut në sheshin e madh përpara kishës të kujton menjëherë lidhjen mes besimit, historisë dhe identitetit shqiptar. Brenda dhe jashtë saj zhvillohen vazhdimisht aktivitete kulturore dhe arsimore. Klasat janë të mbushura me fëmijë që mësojnë gjuhën shqipe dhe njohin traditat e prindërve të tyre. Në aktivitete të ndryshme shihen grupet e valltarëve me veshje kombëtare nga treva të ndryshme shqiptare, duke i dhënë komunitetit një ndjenjë vazhdimësie kulturore. Në ambientet e kishës organizohen promovime librash, ekspozita, diskutime publike dhe aktivitete artistike që e kanë kthyer këtë institucion në shumë më tepër sesa një qendër fetare. Për shumë shqiptarë të Michiganit, Kisha e Shen Palit është një vend ku feja, kultura dhe shqiptarizmi jetojnë së bashku në mënyrë të natyrshme.
Ky është një zhvillim i rëndësishëm sepse tregon se komuniteti shqiptar nuk i ka parë institucionet fetare vetëm si vende besimi, por edhe si struktura sociale që mbajnë gjallë jetën komunitare. Në një kohë kur individualizmi është bërë pjesë e fortë e jetës moderne amerikane, ekzistenca e këtyre qendrave krijon mundësi që shqiptarët të takohen, të komunikojnë dhe të ruajnë lidhjet mes tyre.
E njëjta gjë mund të thuhet edhe për Qendrën Islamike Shqiptare. Me kalimin e viteve ajo është zgjeruar jo vetëm fizikisht, por edhe në funksionet që kryen. Ambientet e saj përfshijnë klasa, kënde lojërash, hapësira sportive dhe aktivitete për grupmosha të ndryshme. Për shumë familje shqiptare, kjo qendër është bërë një vend ku fëmijët jo vetëm mësojnë elementë të fesë, por edhe dëgjojnë shqip, takojnë bashkëmoshatarë shqiptarë dhe krijojnë një lidhje më të fortë me origjinën e tyre.
Një nga aspektet më interesante të këtyre institucioneve është fakti se ato arrijnë të bashkojnë breza të ndryshëm. Në shumë komunitete emigrantësh ekziston një distancë mes brezit të parë dhe brezave të rinj. Të rinjtë shpesh ndihen më afër kulturës amerikane dhe largohen gradualisht nga aktivitetet komunitare. Por në rastin e institucioneve shqiptare në Michigan, kjo shkëputje nuk ka qenë e plotë.
Në ambientet e Qendrës Islamike Shqiptare apo të kishave shqiptare mund të gjesh sot pjesëtarë të brezit të katërt të emigrantëve shqiptarë në Amerikë. Kjo ka një rëndësi të madhe. Do të thotë se përtej kohës, largësisë dhe integrimit në jetën amerikane, ekziston ende një dëshirë për të ruajtur lidhjen me rrënjët shqiptare.
Kjo lidhje nuk krijohet vetëm me fjalë patriotike apo me kujtime historike. Ajo krijohet në mënyra shumë konkrete: kur një fëmijë mëson alfabetin shqip në një klasë komunitare; kur një familje merr pjesë në një festë kombëtare; kur të rinjtë organizojnë aktivitete sportive ose artistike në ambientet e një qendre shqiptare; kur njerëzit mblidhen së bashku për një promovim libri ose për një aktivitet bamirësie.
Institucionet fetare shqiptare në Michigan kanë kuptuar diçka të rëndësishme: identiteti nuk ruhet vetëm me emocione, por me organizim të vazhdueshëm. Nëse nuk krijohen hapësira ku njerëzit mund të mblidhen rregullisht, atëherë komuniteti fillon të shpërndahet dhe të humbasë lidhjet e tij.
Në këtë drejtim, roli i Teqesë së Baba Rexhebit ka qenë historikisht shumë i veçantë. Ajo nuk është vetëm një institucion fetar bektashi. Për dekada me radhë ka qenë një nga pikat më të njohura të kulturës shqiptare në Amerikë. Teqeja ka shërbyer si vend ku shqiptarët kanë ruajtur jo vetëm traditën fetare, por edhe kujtesën historike dhe ndjenjën kombëtare.
Figura e Baba Rexhebit ka mbetur e respektuar jo vetëm në komunitetin bektashi, por edhe më gjerë, sepse ai përfaqësonte një model ku feja dhe shqiptarizmi nuk përjashtonin njëri-tjetrin. Përkundrazi, ato bashkëjetonin në mënyrë të natyrshme. Ky model vazhdon të ketë ndikim edhe sot.
Edhe Kisha Ortodokse e Shën Thomait ka luajtur një rol të rëndësishëm në jetën e komunitetit shqiptar. Për shumë emigrantë ortodoksë shqiptarë, ajo ka qenë vendi ku janë ruajtur jo vetëm ritualet fetare, por edhe gjuha dhe tradita shqiptare. Në emigracion, ruajtja e identitetit shpesh lidhet me institucionet ku njerëzit ndihen të njohur dhe të pranuar. Këto institucione kanë krijuar pikërisht këtë ndjenjë.
Një element që bie në sy në komunitetin shqiptar të Michiganit është fakti se këto institucione, megjithëse i përkasin besimeve të ndryshme, nuk kanë funksionuar si struktura të mbyllura kundër njëra-tjetrës. Përkundrazi, ato kanë qenë pjesë e një realiteti shqiptar ku bashkëjetesa fetare është parë si diçka normale.
Në aktivitetet komunitare shpesh marrin pjesë shqiptarë me besime të ndryshme. Kjo është një nga karakteristikat më pozitive të komunitetit shqiptar në emigracion. Në një kohë kur në shumë vende të botës identiteti fetar përdoret për përçarje, shqiptarët në Michigan kanë ruajtur në përgjithësi traditën e bashkëjetesës.
Kjo nuk do të thotë se gjithçka është e përsosur. Edhe komuniteti shqiptar përballet me probleme të njohura të emigracionit: largimin gradual të të rinjve nga aktivitetet komunitare, vështirësinë për të ruajtur gjuhën shqipe, mungesën e kohës për shkak të jetës intensive në Amerikë dhe ndryshimet mes brezave. Por ekzistenca e këtyre institucioneve e bën më të lehtë përballimin e këtyre sfidave.
Një nga problemet më serioze për çdo komunitet emigrant është humbja e gjuhës. Kur gjuha humbet, lidhja me kulturën dobësohet shumë shpejt. Institucionet shqiptare në Michigan kanë luajtur një rol të rëndësishëm pikërisht në këtë drejtim. Klasat e gjuhës shqipe, aktivitetet kulturore dhe përdorimi i shqipes në jetën komunitare ndihmojnë që brezat e rinj të mos shkëputen plotësisht nga origjina e tyre.
Natyrisht, ruajtja e gjuhës në Amerikë nuk është e lehtë. Fëmijët jetojnë në një ambient ku anglishtja dominojnë shkollën, mediat dhe jetën e përditshme. Shpesh edhe vetë prindërit, për arsye praktike, fillojnë të përdorin më shumë anglishten në shtëpi. Në këto kushte, institucionet komunitare marrin një rëndësi edhe më të madhe.
Një fëmijë që ndjek një klasë shqipe një herë në javë mund të mos bëhet domosdoshmërisht folës perfekt i gjuhës. Por ai fiton diçka tjetër: ndjenjën se gjuha e familjes së tij ka vlerë dhe se nuk është diçka që duhet harruar. Kjo ka rëndësi për formimin e identitetit të tij.
Një tjetër aspekt i rëndësishëm është se këto institucione kanë krijuar një model vetorganizimi komunitar. Në vend që të presin ndihmë nga jashtë, shqiptarët kanë ndërtuar vetë qendrat e tyre, kishat e tyre, xhamitë e tyre dhe hapësirat e tyre kulturore. Kjo tregon një nivel të lartë përgjegjësie komunitare.
Në historinë e emigracionit shqiptar në Amerikë, institucionet fetare kanë qenë shpesh ndër strukturat e para që janë krijuar. Arsyeja është e thjeshtë: ato ofronin një vend ku njerëzit mund të mblidheshin dhe të ndiheshin pjesë e një komuniteti. Me kalimin e kohës, këto vende morën edhe funksione të tjera.
Sot, për shumë shqiptarë në Michigan, një kishë shqiptare ose një qendër islame shqiptare nuk është vetëm vend lutjeje. Është vend ku takojnë miq, ku njihen familje të reja, ku organizohen aktivitete për fëmijët dhe ku komuniteti ruan një lloj vazhdimësie.
Në një shoqëri moderne ku njerëzit shpesh jetojnë të izoluar, kjo ka rëndësi të madhe. Institucionet komunitare krijojnë lidhje sociale që nuk ndërtohen lehtë në jetën e zakonshme urbane amerikane. Ato krijojnë ndjenjën se individi nuk është vetëm.
Për komunitetin shqiptar, kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse emigracioni shqiptar në Amerikë ka kaluar nëpër periudha të ndryshme historike. Ka emigrantë të ardhur para shumë dekadash, emigrantë politikë, emigrantë ekonomikë dhe breza të lindur tashmë në SHBA. Institucionet fetare dhe kulturore kanë shërbyer si ura lidhëse mes këtyre brezave dhe historive të ndryshme.
Në fund, vlera më e madhe e këtyre institucioneve nuk matet vetëm me ndërtesat apo aktivitetet që organizojnë. Ajo matet me faktin se kanë arritur të krijojnë vazhdimësi. Kanë arritur të bëjnë që shqiptarët në Michigan të mos mbeten thjesht individë të shpërndarë në një shtet të madh amerikan, por pjesë e një komuniteti që ruan ende lidhjet me gjuhën, kulturën dhe historinë e vet.
Kjo është ndoshta arsyeja pse këto institucione vazhdojnë të kenë rëndësi edhe sot. Jo sepse njerëzit kërkojnë vetëm një vend për ritualet fetare, por sepse kërkojnë një hapësirë ku mund të ndihen ende pjesë e një tradite dhe e një historie të përbashkët shqiptare.
