A është Michigani aq i “thyer” sa votuesit të miratojnë rishkrimin e Kushtetutës?

LANSING — Në fletën e votimit këtë vjeshtë, përveç garave të ashpra për postet më të larta, votuesit e Michiganit do të përballen me një pyetje që fle prej vitesh nën radar: A duhet që shteti i Michiganit, për herë të parë në më shumë se 60 vjet, të thërrasë një konventë kushtetuese?

Pyetja e njohur si “con-con” është refuzuar nga votuesit tri herë radhazi që nga miratimi i Kushtetutës së fundit në vitin 1963. Ajo shfaqet automatikisht në fletën e votimit çdo 16 vjet dhe këtë vit po hyn në sezonin zgjedhor me fare pak publicitet dhe thuajse asnjë fushatë tradicionale “pro” apo “kundër”.

Mungesa e fushatave zakonisht do të sinjalizonte sigurinë se propozimi do të dështojë. Por një sondazh i fundit sugjeron se mbështetja këtë herë mund të jetë më e lartë se në vitin 2010, herën e fundit që pyetja u votua.

Një sondazh i realizuar nga 31 gushti deri më 3 shtator, i porositur nga The Detroit News dhe WDIV-TV (Kanali 4), zbuloi se shumica e votuesve e mbështetnin Propozimin 1 për thirrjen e një konvente kushtetuese, me 47% pro dhe 31% kundër, ndërsa rreth 22% ishin ende të pavendosur. Sipas sondazhit, marzhi i gabimit është plus/minus 4 pikë përqindjeje.

Kjo është më lart sesa ku qëndronte propozimi në të njëjtën pikë të fushatës në vitin 2010, tha sondazhiisti Richard Czuba nga Glengariff Group. Në vitin 2010, ai kishte 35% mbështetje dhe 39% kundër, dhe në fund dështoi në fletën e votimit me 67% kundër dhe 33% pro. Çdo herë që pyetja është vendosur në fletën e votimit — në vitet 1978, 1994 dhe 2010 — numri i votuesve pro është rritur me rreth 5 pikë përqindjeje, tha Czuba.

Ky trend mund të vazhdojë apo të përshpejtohet këtë vit, shtoi ai. “Nuk më duket tjetër vetëm se votuesit ndihen sikur kanë kontrollin mbi këtë,” tha Czuba, duke argumentuar megjithatë se realiteti do të ishte i kundërt: “Nëse doni të shihni kaos dhe rrëmujë në Michigan, kjo është rruga për ta bërë. Kjo është rruga për ta paralizuar shtetin dhe për ta futur në kaos të plotë.”

Dhjetëra grupe janë bashkuar kundër propozimit nën emrin “Protect MI Constitution From Special Interests” (“Mbroni Kushtetutën e Michiganit nga Interesat e Veçanta”), duke përfshirë dhomat e tregtisë nga gjithë shteti, sindikatat, udhëheqës biznesi dhe spitalesh, degën e Unionit Amerikan të Lirive Civile (ACLU), Konferencën Katolike të Michiganit, si dhe grupet pro dhe kundër abortit. Kundërshtarët e kanë krahasuar perspektivën e një konvente kushtetuese me hapjen e “kutisë së Pandorës”.

“Ajo fut pasiguri në një kohë kur bizneset dhe familjet e Michiganit po përballen tashmë me sfida dhe pasiguri të konsiderueshme ekonomike,” tha Wendy Block, nënkryetare e lartë për avokatinë e biznesit në Dhomën e Tregtisë së Michiganit. “Dhe, në këtë klimë kaq populiste, ndryshime të mëdha dhe të dëmshme mund të gjejnë mbështetje,” shtoi ajo.

Ka të paktën një organizator që po bën fushatë i vetëm në mbështetje të propozimit. Strategu republikan Dennis Lennox, që ishte menaxheri i fushatës “pro” në vitin 2010, u përpoq të mblidhte mbështetje për një fushatë “po” në vitin 2026, por nuk arriti të fitonte shumë tërheqje. Shumica e njerëzve, tha ai, i janë bashkuar një “aleance të pashenjtë të krijesave të kënetës së Lansing-ut” kundër tij.

“Unë mendoj se ajo që ata po thonë në të vërtetë është se nuk mund ta kontrollojnë procesin,” tha Lennox për grupet kundër konventës. “Dhe nëse ka një gjë që e frikëson Lansing-un — demokratë, republikanë, interesa të veçanta — ajo është që ata të mos jenë në kontroll të rezultatit.”

Lennox argumentoi se shteti ka nevojë urgjente të pastrojë gjuhën e vjetër të Kushtetutës që është shfuqizuar nga gjykatat federale dhe të forcojë mbrojtjet lidhur me taksat, përdorimin e tokës, planifikimin dhe kontrollin lokal.

“Michigani i dekadës së tretë të shekullit 21 nuk është më Michigani i epokës së pasluftës kur u shkrua kjo kushtetutë,” tha Lennox.

Si do të funksiononte një konventë kushtetuese

Nëse votuesit e refuzojnë pyetjen e konventës kushtetuese në nëntor, shteti do të vazhdojë nën Kushtetutën e vitit 1963 dhe votuesit do të presin edhe 16 vjet të tjera para se pyetja të shfaqet automatikisht sërish në fletën e votimit, në vitin 2042.

Nëse votuesit e miratojnë propozimin, 148 delegatë — 110 nga secili prej distrikteve të Dhomës së Përfaqësuesve të shtetit dhe 38 nga distriktet e Senatit — do të duhet të zgjidhen brenda gjashtë muajve nga miratimi. Eric Lupher, president i Këshillit Kërkimor Qytetar të Michiganit (Citizens Research Council of Michigan), tha se beson se kjo afat kohor ka shumë të ngjarë të kërkojë zgjedhje paraprake në shkurt të vitit 2027 dhe zgjedhje të përgjithshme në maj të vitit 2027.

Pas zgjedhjeve, konventa do të mblidhej deri më 5 tetor të vitit 2027, kur delegatët do të fillonin hartimin e një kushtetute të re. Nuk ka afat kohor për përfundimin e punës, por sapo të miratojnë një dokument përfundimtar, ata duhet ta paraqesin atë para votuesve të shtetit brenda 90 ditësh për miratim final.

Gjuha që përcakton mënyrën e mbajtjes së konventës kushtetuese është shumë bazike, vuri në dukje Lupher, dhe nuk përshkruan disa detaje lidhur me mekanizmat e hollësishëm të zgjedhjes së delegatëve apo mënyrës së zhvillimit të seancave të tyre. Pjesa më e madhe e rregullave dhe procedurave të konventës u lihen për t’u zgjidhur vetë delegatëve.

Senatorët republikanë të shtetit Jonathan Lindsey nga Coldwater dhe Ed McBroom kanë studiuar se cilat përgjegjësi do t’u takonin ligjvënësve për t’u përgatitur për konventën, nëse propozimi kalon. Të dy mbështesin thirrjen e një konvente të re. Legjislatura do të duhet të veprojë shpejt, ndoshta gjatë seancës “lame duck” pas zgjedhjeve të nëntorit, për të përcaktuar procesin e zgjedhjes së delegatëve, ndarjen e fondeve për konventën dhe, potencialisht, për të vendosur se cilat ligje të financimit të fushatave do të zbatoheshin për ata delegatë.

“Unë mendoj se do të duhej një legjislacion mundësues për të siguruar që ajo të mund të bëjë punën e saj,” tha Lindsey. McBroom, i cili është i kufizuar nga mandatet, nuk e përjashtoi mundësinë për të kandiduar si delegat nëse propozimi kalon.

“Kushtetuta jonë aktuale ka shumë peshë të vdekur, dhe ka shumë politika dhe dispozita që janë shpallur antikushtetuese,” tha McBroom. “Ne shohim gjithashtu shumë probleme që janë thjesht pjesë e përparimit të përgjithshëm të kohës dhe që po çojnë në një lloj sistemi të thyer në Michigan, një sistem të thyer në politikë, një sistem të thyer në qeverisjen lokale.”

Çfarë ndodhi gjatë Konventës Kushtetuese 1961–62

Para miratimit të kushtetutës së vitit 1963, hera e fundit që shteti kishte rishkruar me sukses kushtetutën ishte në vitin 1908, viti kur Model T i parë i prodhimit masiv të Henry Ford-it doli nga linja e montimit në Highland Park.

Masa e vendosur në fletën e votimit të prillit 1961 kaloi me rreth dy pikë përqindjeje, dhe 1,100 kandidatë hynë në zgjedhjet paraprake për 144 vendet e hapura të delegatëve. Në zgjedhjet e përgjithshme u zgjodhën 99 republikanë dhe 45 demokratë. Delegatët filluan të mblidheshin më 3 tetor 1961 në Lansing, u takuan për rreth shtatë muaj e gjysmë në ish-Qendrën Qytetare të Lansing-ut, pak blloqe larg Kapitolit, përpara se të miratonin një kushtetutë të rishikuar me votimin 98 me 43.

Në prill të vitit 1963, në një votim mbarështetëror, kushtetuta e rishikuar u miratua me një marzh të ngushtë prej rreth 7,424 votash — gjysmë pike përqindjeje. Miratimi shënoi kushtetutën e katërt të Michiganit që nga themelimi i tij.

Konventa Kushtetuese e viteve 1961–62 ngriti disa nga figurat më të fuqishme të Michiganit: George Romney, që do të bëhej guvernator i Michiganit në vitin 1963; presidentin e Universitetit Shtetëror të Michiganit John Hannah; Coleman A. Young, që do të zgjidhej kryebashkiaku i parë me ngjyrë i Detroitit në vitin 1973; Richard Austin, që do të bëhej sekretari i parë me ngjyrë i shtetit; dhe udhëheqësen e të drejtave civile Daisy Elliott, një nga 11 gratë që shërbyen si delegate.

Që nga viti 1963, votuesit kanë miratuar 39 amendamente shtesë të Kushtetutës së vitit 1963, duke e dyfishuar pothuajse gjatësinë e dokumentit, tha Lupher. Disa nga amendamentet më të fundit përfshijnë krijimin e Komisionit të Pavarur Qytetar për Rindarjen e Distrikteve në vitin 2018 dhe shenjtërimin e të drejtës për abort në vitin 2022.

Sipas Lupher-it, në kohën e konventës së vitit 1961, problemet dukeshin më urgjente sesa ato aktuale: distrikte me popullsi të pabarabarta, zgjedhje qeveritarësh çdo dy vjet, buxhet i rëndë me fonde të destinuara, një degë ekzekutive me aq shumë departamente e komisione sa ishte e vështirë të dihej se e kujt ishte përgjegjësia, dhe një sistem gjyqësor që ishte “një rrëmujë e ngatërruar”.

“Unë i shoh ato çështje, dhe ato ishin vërtet monumentale,” tha Lupher. “Qartësisht, sot kemi gjëra që duhen rregulluar, por nuk mendoj se ato arrijnë në atë nivel të ‘sistemi është i thyer’.”

Çfarë është në lojë

Ka po aq gjëra që mund të ndryshoheshin në Kushtetutën e Michiganit sa ka njerëz me opinione për të. Këshilli Kërkimor Qytetar, që ka bërë kërkime të gjera paraprakisht, vuri në dukje se fushat më të synuara nga nismat me peticione që nga viti 1963 kanë qenë dega legjislative, financat dhe taksimi, deklarata e të drejtave dhe arsimi.

Nuk ka kufizime reale se çfarë mund të rishkruajë konventa në Kushtetutën e Michiganit, shtoi Lupher. Por një kontroll real mbi atë pushtet, shtoi ai, është realiteti se çdo dokument përfundimtar do të duhet të miratohej nga shumica e votuesve në zgjedhje mbarështetërore.

Përfaqësuesi i shtetit Jay DeBoyer, republikan nga Clay Township, krijoi polemika në fillim të këtij muaji kur sugjeroi se një konventë e re kushtetuese mund të përdorej për të miratuar një ndalim 12-javor të abortit. Më vonë e tërhoqi deklaratën.

Doug Pratt, zëdhënës i Shoqatës Arsimore të Michiganit, paralajmëroi se Kushtetuta mund të rishkruhej për të shkurtuar financimin e shkollave, për të ndaluar vaktet e subvencionuara nga shteti për nxënësit ose për të krijuar pabarazi në sistemin e arsimit publik.

Ish-guvernatori John Engler, republikan kundër thirrjes së një konvente kushtetuese, paralajmëroi se ajo mund të përdorej për të hequr garancitë e taksës së sheshtë mbi të ardhurat dhe për të vendosur në vend një strukturë takse të shkallëzuar mbi të ardhurat.

“Unë as nuk mund ta imagjinoj në klimën e sotme politike që një konventë të arrijë ndonjëherë në një marrëveshje për një kushtetutë të rishikuar,” tha Engler.

Burimi: The Detroit News — “Is Michigan ‘broken’ enough for voters to approve rewriting Constitution?” (Evie LeBlanc), botuar më 24 shtator 2026.