Ekonomia e Iranit në krizë pas goditjeve: fabrika të mbyllura, mijëra vende pune të rrezikuara
Goditjet ushtarake dhe bllokada detare kanë goditur rëndë aktivitetin ekonomik në Iran: fabrikat kryesore kanë ndaluar prodhimin, çmimet e ushqimeve shënojnë rritje të fortë dhe dhjetëra mijëra punëtorë kanë humbur vendet e punës. Bllokimi i porteve rrezikon të shkëpusë eksportet e naftës që sjellin miliarda dollarë të ardhura, ndërsa Teherani kërcënon të mbyllë ngushticën e Hormuzit nëse pengohet qarkullimi energjetik.
Sipas Associated Press, gjatë më shumë se pesë javëve të bombardimeve goditjet e SHBA dhe Izraelit kanë prekur mijëra fabrika, përfshirë impiante të mëdha çeliku dhe petrokimike. Vlerësimet flasin për rreth 20,000 objekte të dëmtuara, ose afërsisht 20% të njësive prodhuese të vendit; ndër të goditurat ishin edhe holdings farmacologjike dhe prodhues kryesorë të çelikut si Mobarakeh dhe Khuzestan. Zyrtarë iranianë thonë se të paktën 1 milion vende pune janë humbur direkt, ndërsa ekonomistët paralajmërojnë se 10–12 milion vende pune mund të jenë në rrezik.
Pasojat shtrihen tek konsumatorët: brenda një muaji çmimi i pulës u rrit me 75%, mishi i viçit dhe i dhiut me rreth 68%, ndërsa produktet e qumështit janë shtrenjtuar rreth 50%. Mbyllja e impianteve petrokimike ka trazuar furnizimet për plastika dhe ambalazhe, duke ndikuar tek paketimi i produkteve ushqimore dhe industrive të tjera. Ndërkohë, ndërprerja e internetit dhe ndërprerjet e tregtisë me Emiratet e Bashkuara Arabe kanë përkeqësuar problemet për bizneset e vogla dhe të mesme.
Industritë lokale po përballen me mbyllje masive: në qytetin e Kashanit, qendra e prodhimit të qilimëve, rreth 80% e fabrika kanë ndaluar punën, eksportet janë përplasur dhe shitjet brenda vendit pothuajse kanë pushuar. Pronari i dy fabrikave prodhuese, njëra e sistemit ngrohjes dhe tjetra e ventilatorëve shtëpiakë, që punëson mbi 1,130 veta, thotë se ndërtimet dhe kërkesa për produktet e tij janë në kolaps; çmimi i fletëve të hekurt është dyfishuar dhe shumë projekte janë pezulluar, me pasoja të drejtpërdrejta në punësim.
Bllokada mund të reduktojë në mënyrë të konsiderueshme të ardhurat nga eksporti: Iranit i janë raportuar rreth 98 miliardë dollarë eksport në 2025, rreth gjysma e të cilave nga nafta. Megjithatë, pjesë e tregtisë së jashtme vazhdon të realizohet përmes rrugëve tokësore dhe porteve të Detit të Kaspikut, dhe vendi ka grumbulluar rezervë të konsiderueshme materialesh thelbësore që mund t’i zgjerojnë furnizimet për disa muaj përmes racionimit, sipas vlerësimeve të ekspertëve të zhvillimit ekonomik.
Qeveria ka premtuar masa për të zbutur goditjen, duke përfshirë rritje të sigurimeve për punësim, por sistemi i sigurisë sociale po përballet me presion të madh si pasojë e humbjeve në bizneset shtetërore dhe të sektorit petrokimik. Pronari i fabrikave që beson në rikthim të aktivitetit pas mbarimit të luftës thekson se rikthimi i normalitetit ekonomik varet nga heqja e sanksioneve ndërkombëtare, raporton Associated Press.
