Nisma e re në OKB: “Multilateralizmi nuk është idealizëm, por domosdoshmëri”
Presidenti i Këshillit Europian António Costa, presidenti i Brazilit Luiz Inácio Lula da Silva, presidenti i Kenias William Ruto dhe kryeministri kanadez Mark Carney kanë bërë thirrje për forcimin dhe reformimin e sistemit ndërkombëtar. Ata argumentojnë se bashkëpunimi mes vendeve është bërë një domosdoshmëri përballë konflikteve, ndryshimeve klimatike dhe zhvillimit të inteligjencës artificiale.
Në një opinion të përbashkët, katër liderët theksojnë kontrastin mes një bote gjithnjë e më të ndërlidhur ekonomikisht dhe teknologjikisht dhe rritjes së fragmentimit dhe polarizimit gjeopolitik. Ata përmendin se në vitin 2025 u regjistruan 65 konflikte të armatosura mes shteteve, niveli më i lartë që nga viti 1946, ndërsa shpenzimet ushtarake globale arritën në 2.9 trilionë dollarë.
Sipas tyre, asnjë shtet, pavarësisht fuqisë së tij, nuk mund të përballojë i vetëm sfida si ndryshimet klimatike, pandemitë, krizat financiare, konfliktet apo zhvillimin e shpejtë të AI-së.
Në këtë kuadër është lançuar nisma e re “Partners for Multilateralism” (P4M), e konceptuar si një platformë e hapur dhe fleksibël për vende nga rajone dhe tradita të ndryshme politike. Synimi është ndërtimi i koalicioneve për reforma dhe kthimi i parimeve të përbashkëta në veprime konkrete.
Samiti i P4M u zhvillua më 21 shtator në Nju Jork, në kuadër të javës së nivelit të lartë të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së. Nisma u promovua nga drejtuesit e Këshillit Europian, Kenias, Brazilit, Australisë, Barbadosit, Kanadasë dhe Indisë.
Ndërsa liderët botërorë udhëtojnë drejt Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së në Nju Jork këtë javë, ne përballemi me një paradoks. Komuniteti global është më i ndërvarur se kurrë, ndërkohë që po bëhet gjithnjë e më i fragmentuar dhe i polarizuar. Ekonomitë tona janë thellësisht të ndërthurura. Teknologjia lidh miliarda njerëz përtej kufijve, ndërsa kapitali, mallrat, të dhënat dhe idetë lëvizin me shpejtësi që do të kishin qenë të paimagjinueshme kur Kombet e Bashkuara u themeluan në vitin 1945. Tregtia globale arriti vitin e kaluar nivelin rekord prej 35 trilionë dollarësh dhe gjashtë miliardë njerëz – pothuajse tre të katërtat e njerëzimit – janë të lidhur me internetin.
Megjithatë, gjeopolitika po lëviz në drejtim të kundërt. Viti 2025 regjistroi 65 konflikte të armatosura me përfshirje shtetërore, numri më i lartë që nga viti 1946, ndërsa shpenzimet ushtarake globale u rritën në nivelin rekord prej 2.9 trilionë dollarësh. E drejta ndërkombëtare është nën presion. Gjuha e sferave të influencës dhe e politikës së forcës është rikthyer. Lidhjet ekonomike po përdoren gjithnjë e më shumë si instrumente presioni dhe detyrimi, ndërsa pabarazia po rritet si brenda vendeve, ashtu edhe mes tyre.
Disa mund të arrijnë në përfundimin se sistemi shumëpalësh ka dështuar. Pjesërisht, kjo kritikë është e kuptueshme. Një sistem shumëpalësh që nuk arrin të pasqyrojë realitetet e sotme nuk do t’i rezistojë provës së kohës. Por nevoja për bashkëpunim shumëpalësh mbetet shumë e gjallë. Bota e pasluftës i përket prej kohësh së shkuarës, por logjika themelore që justifikoi bashkëpunimin shumëpalësh është sot më e dukshme se kurrë.
Emergjenca klimatike po tejkalon edhe parashikimet më alarmante. Inteligjenca artificiale po përparon më shpejt sesa aftësia jonë për ta kontrolluar atë. Pandemitë mund të përhapen nëpër kontinente brenda disa javësh, ndërsa goditjet financiare mund të tronditin tregjet brenda disa orësh. Konfliktet e armatosura mund të destabilizojnë rajone të tëra dhe të detyrojnë miliona njerëz të largohen nga shtëpitë e tyre. Pikat strategjike të transportit detar global, si Ngushtica e Hormuzit, kur preken nga konfliktet, mund të paralizojnë zinxhirët e furnizimit në mbarë botën.
Asnjë vend, sado i fuqishëm të jetë, nuk mund t’i përballojë i vetëm këto sfida. Bashkëpunimi nuk është një akt idealizmi; ai është një domosdoshmëri praktike. Pyetja nuk është nëse multilateralizmi mund të mbijetojë, por se si duhet të evoluojë për t’iu përgjigjur realiteteve të kohës sonë.
Në këtë kontekst, ne po bashkohemi rreth një nisme të re: “Partners for Multilateralism” – “Partnerët për Multilateralizmin”. P4M nuk synon krijimin e një blloku tjetër ekskluziv apo të një burokracie tjetër ndërkombëtare. Qëllimi i saj është pikërisht i kundërt: të krijojë një kuadër fleksibël dhe të hapur për vendet nga rajone dhe tradita të ndryshme politike, të cilat janë të gatshme të bashkëpunojnë përtej ndasive, të ndërtojnë koalicione për reforma dhe t’i shndërrojnë parimet e përbashkëta në veprime konkrete.
P4M do të mbështesë reformimin e Kombeve të Bashkuara dhe institucioneve të tjera shumëpalëshe, me qëllim që ato të bëhen më përfaqësuese, më legjitime, më efektive dhe më të besueshme. Nisma synon të forcojë bashkëpunimin mes organizatave rajonale, të kontribuojë për paqen dhe sigurinë, të përmirësojë qeverisjen ekonomike globale dhe të zhvillojë qasje të përbashkëta ndaj sfidave të reja, nga inteligjenca artificiale dhe ndryshimet klimatike te siguria shëndetësore dhe transformimi digjital.
P4M do të synojë rinovimin dhe forcimin e sistemit shumëpalësh, jo zëvendësimin e tij; ndërtimin e urave dhe bashkimin e vendeve që mund të kenë mosmarrëveshje për shumë çështje, por që ndajnë angazhimin ndaj parimeve themelore të sanksionuara në Kartën e OKB-së.
Këto janë parime të panegociueshme, si barazia sovrane, integriteti territorial, zgjidhja paqësore e mosmarrëveshjeve, ndalimi i kërcënimit ose përdorimit të forcës, e drejta ndërkombëtare humanitare, zhvillimi i qëndrueshëm, të drejtat e njeriut dhe liritë themelore.
Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, António Guterres, tha së fundmi se “superfuqitë po zbulojnë kufijtë e tyre”. Ne besojmë se komuniteti ndërkombëtar duhet të rizbulojë potencialin e jashtëzakonshëm të veprimit kolektiv.
Konkurrenca nuk ka pse të shndërrohet në konfrontim, nëse krijojmë kanale dialogu dhe bashkëpunimi. Sovraniteti forcohet, nuk dobësohet, kur vendet punojnë së bashku për të trajtuar sfidat e përbashkëta. Interesat kombëtare shpesh mbrohen më mirë përmes veprimit kolektiv ndaj këtyre sfidave.
Zgjedhja e vërtetë nuk është mes ruajtjes së rendit ndërkombëtar të krijuar pas Luftës së Dytë Botërore dhe braktisjes së tij. Zgjedhja është mes rinovimit të bashkëpunimit shumëpalësh në një botë që po ndryshon dhe lejimit që fragmentimi, polarizimi dhe politika e forcës të përcaktojnë epokën e ardhshme.
Ndërsa përballemi me një rend botëror që po transformohet me shpejtësi, u bëjmë thirrje liderëve nga e gjithë bota të bashkohen me ne në nismën P4M: duke zgjedhur bashkëpunimin në vend të fragmentimit, ligjin në vend të forcës dhe përgjegjësinë e përbashkët në vend të ndarjes.
