“Si do bënim ne pa ty”, letra tallëse e arkitektit holandez për Ramën: Mos bëj më zgjedhje, shpallu mbret se ke shumë shije
Reinier de Graaf është një arkitekt i njohur holandez, partner në studion e famshme OMA. Por ai është edhe një autor librash, kritik i mprehtë i arkitekturës bashkëkohore dhe marrëdhënies së saj me paratë dhe pushtetin.
Ka shkruar librin e njohur “Four Walls and a Roof: The Complex Nature of a Simple Profession”. Ai e njeh shumë mirë cinizmin e botës së korporatave dhe politikës, ndaj kjo letër është stili i tij tipik i provokimit intelektual.
Por kuptimi i vërtetë është një kritikë e ashpër dhe therëse ndaj rënies së demokracisë, autokracisë në rritje dhe faktit se si arkitektët ndërkombëtarë janë të gatshëm të mbyllin sytë përpara autoritarizmit, për sa kohë marrin projekte dhe fonde.
Me pak fjalë, autori po mban një pasqyrë përpara kryeministrit dhe sistemit, duke thënë: “Nëse doni të jeni autokratë, të paktën bëhuni të ndershëm me veten, pranojeni dhe shpalleni hapur.”
Letër e hapur drejtuar Edi Ramës,
Kryeministër i Republikës së Shqipërisë
Roterdam, 3 mars 2025
Shkëlqesia juaj / i dashur Edi,
Ju lutem më falni që po ju drejtohem në këtë formë. Ju mund të mos më mbani mend; ne jemi takuar vetëm një herë, dhe unë jam thjesht një nga arkitektët e shumtë të huaj që aktualisht punojnë në vendin tuaj.
Po ju shkruaj për të shprehur mirënjohjen time për mundësinë për të punuar në Shqipëri dhe gjithashtu admirimin tim më të gjerë për gjithçka që keni arritur që kur u bëtë kryeministër pak më shumë se një dekadë më parë.
Nën qeverisjen tuaj, Shqipëria ka fituar pothuajse statusin e një modeli. Grupe të shumta fetare dhe etnike po jetojnë në paqe së bashku; ka një ndarje efektive të kishës(ave) dhe shtetit; një popullsi e re në moshë pune e mban ekonominë në këmbë; pjesëmarrja e grave në punë është e lartë dhe në rritje të vazhdueshme; Shqipëria po kërkon në mënyrë aktive anëtarësimin në BE dhe, për të mos harruar, ajo ka një shije të shkëlqyer në arkitekturë.
Në një botë të trazuar, Shqipëria ka filluar të ndihet si përjashtimi shpresëdhënës: pro bashkëpunimit ndërkombëtar, pro vlerave progresive dhe, mbase më e rëndësishmja, pro arsyes – një fener ndriçues kundër të gjitha gjasave.
Megjithatë, qëllimi i shkrimit tim shkon përtej lëvdatave. Po ju shkruaj sepse jam i shqetësuar. Në këtë moment, partia juaj po kërkon një mandat të katërt radhazi. Unë vetëm mund të shpresoj që t’ia dali mbanë. Është e vështirë të imagjinohet një regjim i ri që të kujdeset për arkitektët kaq mirë sa ky aktuali.
Profesioni ynë është historikisht i varur nga patronazhi politik dhe disa mendime të zymta më kanë kaluar nëpër kokë kohët e fundit. Çfarë do të ndodhë nëse ju nuk i fitoni zgjedhjet? A do t’i vijë papritur fundi kësaj Meke të arkitekturës moderne? A do shterojë papritur ky pus i thellë i pashtershëm pune për ne? A mund t’i duhet “ArchArmy” (Ushtrisë së Arkitektëve) të dorëzojë armët po aq shpejt sa u mobilizua?
Nuk e them këtë lehtë, por për ne arkitektët, do të ishte më mirë nëse zgjedhjet tuaja të ardhshme të anuloheshin fare. Unë madje do të shkoja një hap më tej. Duke pasur parasysh statusin e qëndrueshëm të Shqipërisë si një padeon i ndritur i arkitekturës, profesioni ynë do përfitonte shumë nëse vendi juaj të mos bënte më zgjedhje fare, dhe nëse ju, pas mandatit tuaj të pestë radhazi si kryeministër, thjesht të vazhdonit si drejtues i përjetshëm, madje më mirë, Mbret.
Ngjarje të mëdha historike po shpalosen teksa ne flasim. Autokracia po fiton me shpejtësi terren si forma përfundimtare e qeverisjes së shekullit të njëzet e një. Shpresat për një alternativë produktive dërmohen çdo ditë. Duket se po dëshmojmë fundin e “Fundit të Historisë”.
Në këtë kontekst, lutja ime është aq e thjeshtë sa ç’është e drejtpërdrejtë: Në një botë autokracish, a mund të kemi një autokrat dashamirës me shije si ju?
E di që ajo që po ju kërkoj nuk është një sakrificë e vogël, e megjithatë është e një rëndësie të madhe. Shpresoj se do ta merrni parasysh.
Sinqerisht i juaji,
Reinier de Graaf
