Vota nuk ka kufij: përkatësia qytetare përtej territorit

Ka një tundim për ta parë çështjen e votës së diasporës përmes prizmit të kufizimit, si një problem që duhet frenuar për të ruajtur “ekuilibrin”. Por kjo qasje, në thelb, e ngushton vetë kuptimin e demokracisë, duke e lidhur atë pothuajse ekskluzivisht me territorin fizik dhe duke anashkaluar një realitet të pakthyeshëm: kombin shqiptar nuk e përbëjnë vetëm ata që jetojnë brenda kufijve administrativë.

Vota nuk është thjesht një mekanizëm që lidh vendimmarrjen me pasojat e përditshme. Ajo është edhe një e drejtë themelore që buron nga përkatësia qytetare. Në momentin që një shtet i njeh dikujt shtetësinë, ai i njeh edhe të drejtën për të marrë pjesë në drejtimin e tij. Kjo nuk është një kontratë që aktivizohet vetëm kur je fizikisht i pranishëm; është një marrëdhënie që ekziston pavarësisht vendndodhjes.

Argumenti se qytetarët jashtë vendit nuk përballen drejtpërdrejt me pasojat e politikave është i pjesshëm. Shumë prej tyre kanë familje në Shqipëri, dërgojnë remitanca, investojnë, hapin biznese dhe ndikojnë drejtpërdrejt në ekonominë e vendit. Vendimet politike në Tiranë prekin pronat e tyre, të ardhmen e familjarëve dhe mundësinë e rikthimit. Të thuash se ata janë jashtë realitetit është një thjeshtim që nuk i qëndron kompleksitetit të lidhjeve reale që ekzistojnë.

Për më tepër, koncepti i përgjegjësisë nuk mund të reduktohet vetëm në pagesën e taksave apo përdorimin e shërbimeve publike. Përgjegjësia qytetare është edhe morale dhe politike. Një qytetar mund të mos përdorë një spital publik, por ai ka të drejtë të kërkojë që ai sistem të funksionojë, sepse ai është pjesë e shtetit që e financon dhe e legjitimon atë përmes ekzistencës së tij si qytetar.

Shembujt ndërkombëtarë nuk duhet të përdoren për të relativizuar të drejtën, por për të treguar se ajo është e zbatueshme. Fakti që vende të ndryshme kanë modele të ndryshme nuk do të thotë se parimi duhet vënë në diskutim, por se mënyrat e zbatimit mund të përmirësohen. Problemet teknike të votimit nga jashtë—qoftë përmes postës apo mekanizmave të tjerë—janë çështje administrimi dhe sigurie, jo argumente për të mohuar të drejtën.

Edhe pretendimi se votuesit jashtë vendit janë më pak të informuar është i diskutueshëm. Në epokën e informacionit, distanca fizike nuk është më pengesë për të ndjekur zhvillimet politike, ekonomike dhe sociale. Madje, në disa raste, qytetarët jashtë vendit kanë një perspektivë më të ftohtë dhe më analitike, pikërisht sepse nuk janë të zhytur në presionet e përditshme dhe në ndikimet direkte të politikës së brendshme.

Rreziku i manipulimit nuk është një fenomen i kufizuar vetëm tek diaspora. Ai ekziston brenda vendit po aq sa jashtë tij. Zgjidhja nuk është kufizimi i pjesëmarrjes, por forcimi i institucioneve, transparencës dhe mekanizmave të kontrollit. Një proces i dobët nuk bëhet më i drejtë duke përjashtuar një pjesë të qytetarëve.

Ideja që vota duhet të ushtrohet vetëm në territor, në praktikë, krijon një barrierë që shumë qytetarë nuk mund ta kapërcejnë. Udhëtimi nuk është gjithmonë i mundur për arsye ekonomike, familjare apo ligjore. Kjo do të thotë që e drejta formalisht ekziston, por në realitet bëhet e paarritshme për një pjesë të madhe të qytetarëve. Një e drejtë që nuk mund të ushtrohet lehtësisht, është një e drejtë e cunguar.

Zgjidhjet alternative, si përfaqësimi i dedikuar apo kufizimet kohore, mund të diskutohen si mënyra për të rregulluar peshën dhe organizimin e votës, por jo për ta kushtëzuar ekzistencën e saj. Parimi duhet të mbetet i qartë: çdo qytetar ka të drejtë të votojë, pa u detyruar të dëshmojë praninë fizike si kusht për pjesëmarrje.

Në fund, demokracia nuk dobësohet nga zgjerimi i pjesëmarrjes, por nga përjashtimi. Sfida nuk është si të kufizohen qytetarët, por si të ndërtohen mekanizma që garantojnë një proces të drejtë, të sigurt dhe gjithëpërfshirës. Sepse përkatësia nuk është një çështje kilometrash, por një lidhje që nuk mund të matet me distancë.