Pse komuniteti shqiptar në Michigan nuk ka ende një qendër të madhe komunitare?

Komuniteti shqiptar në Michigan është sot një nga komunitetet më të vjetra dhe më të konsoliduara shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Që nga valët e para të emigracionit në fillim të shekullit XX e deri te ardhjet masive pas viteve ’90, shqiptarët kanë ndërtuar biznese, kanë edukuar breza të rinj, kanë hyrë në profesionet më të rëndësishme dhe kanë krijuar një prani të dukshme ekonomike e shoqërore. Në rrugët e Detroitit, Sterling Heights, Rochester Hills, Troy, Shelby Township apo Clinton Township, emrat shqiptarë gjenden sot në restorante, kompani ndërtimi, klinika, zyra ligjore, agjenci imobiliare dhe institucione fetare.

Megjithatë, pas gjithë këtyre dekadave, komuniteti shqiptar në Michigan vazhdon të mos ketë një qendër të madhe komunitare gjithëpërfshirëse — një institucion fizik dhe simbolik që të shërbejë si “shtëpia” e përbashkët e shqiptarëve. Nuk ka një godinë të madhe ku të zhvillohen aktivitete kulturore, mësim i gjuhës shqipe, konferenca, ekspozita, festivale, arkiva historike, aktivitete rinore, ndihmë sociale apo përfaqësim publik. Nuk ka një qendër ku shqiptari i sapoardhur të ndjejë se hyn në një hapësirë që i përket komunitetit të vet.

Pyetja është e thjeshtë, por përgjigjja është e dhimbshme: pse një komunitet me mijëra familje, me dhjetëra milionë dollarë qarkullim ekonomik dhe me një histori mbi një shekull në Michigan, nuk ka arritur ende të ndërtojë një institucion të përbashkët?

Përgjigjja nuk lidhet me mungesën e parave. Shqiptarët në Michigan kanë investuar miliona në shtëpi, biznese, restorante, objekte fetare dhe prona private. Problemi nuk është ekonomik. Problemi është organizativ, kulturor dhe shpesh psikologjik.

Një nga plagët më të vjetra të komunitetit shqiptar mbetet përçarja krahinore. Edhe pas dekadash emigracioni, shqiptari shpesh vazhdon ta shohë tjetrin fillimisht si “nga cili qytet është”, “nga cila krahinë vjen”, “nga cili fis është” apo “nga cila anë politike ka qenë familja”. Këto ndarje, që në teori duhet të ishin zbehur nga jeta amerikane, vazhdojnë të ndikojnë në mënyrën si ndërtohen marrëdhëniet komunitare.

Në shumë raste, organizatat shqiptare kanë lindur jo si institucione gjithëpërfshirëse, por si grupe të vogla rreth miqësive, lidhjeve krahinore apo interesave personale. Një organizatë krijohet nga një grup; pas disa muajsh krijohet një tjetër, sepse grupi tjetër nuk ndihet i përfaqësuar. Pastaj vjen një ndarje e tretë, sepse dikush nuk pranon drejtimin e dikujt tjetër. Në vend që energjia të bashkohet në një projekt të madh, ajo copëzohet në shumë iniciativa të vogla që shpesh shuajnë njëra-tjetrën.

Kultura shqiptare e individualizmit të fortë ka luajtur gjithashtu rol negativ. Shqiptari shpesh preferon të ndërtojë diçka që e kontrollon vetë, sesa të kontribuojë në një institucion ku duhet të ndajë përgjegjësi dhe vendimmarrje. Prandaj kemi shumë biznese individuale shqiptare, por pak institucione kolektive afatgjata.

Kjo lidhet edhe me mungesën historike të besimit. Shoqëria shqiptare ka kaluar dekada të tëra nën regjime autoritare, tranzicione të dhunshme, korrupsion dhe zhgënjim publik. Në mënyrë të pavetëdijshme, kjo ka krijuar një kulturë mosbesimi: njerëzit druhen se fondet mund të keqpërdoren, se drejtuesit mund të përfitojnë personalisht, se projektet mund të politizohen. Dhe kur mungon besimi, bëhet pothuajse e pamundur të ndërtohen institucione të mëdha komunitare.

Një tjetër faktor është politika shqiptare. Edhe mijëra kilometra larg Tiranës, Prishtinës apo Shkupit, konfliktet politike shqiptare vazhdojnë të helmojnë marrëdhëniet në diasporë. Ka aktivitete që ndahen sipas bindjeve politike; ka organizata që perceptohen si afër një partie apo një krahu; ka njerëz që refuzojnë të marrin pjesë në një iniciativë vetëm sepse aty është i pranishëm dikush me bindje të ndryshme.

Në komunitetet e tjera etnike në Amerikë, dallimet politike ekzistojnë, por ato nuk pengojnë ndërtimin e institucioneve bazë komunitare. Një qendër komunitare hebraike nuk ndërtohet vetëm nga demokratët apo republikanët hebrenj; ajo ndërtohet nga komuniteti. Një qendër arabe nuk ekziston vetëm për një grup fetar apo politik; ajo shërben si institucion i përbashkët. Tek shqiptarët, shpesh egoja personale dhe rivaliteti politik bëhen më të forta se vetë interesi komunitar.

Mungesa e organizimit afatgjatë është një problem tjetër serioz. Shqiptarët organizojnë shumë darka, koncerte, festa dhe aktivitete simbolike. Flamuri kuqezi shfaqet me krenari në festa kombëtare. Sallat mbushen për mbrëmje festive apo koncerte me këngëtarë të njohur. Por shumë pak energji investohet në projekte që kërkojnë planifikim shumëvjeçar.

Ndërtimi i një qendre komunitare nuk bëhet me entuziazëm njëmujor. Kërkon vizion, statut, transparencë financiare, strukturë drejtuese, fonde të mirëmenaxhuara dhe durim shumëvjeçar. Kërkon njerëz që pranojnë të punojnë pa lavdi personale. Kërkon profesionalizëm.

Komunitetet e tjera në Michigan e kanë kuptuar këtë prej kohësh.

Komuniteti arab në Dearborn ka ndërtuar institucione të fuqishme kulturore, ekonomike dhe arsimore. Ka qendra komunitare, organizata rinore, muze, institute kulturore dhe rrjete biznesi që funksionojnë në mënyrë të koordinuar. Komuniteti hebraik ka ngritur qendra komunitare që shërbejnë si zemra sociale dhe kulturore për breza të tërë. Komuniteti grek ka kisha të organizuara, shkolla greke, qendra kulturore dhe rrjete të forta filantropike. Italianët kanë klube historike, fondacione dhe institucione që ruajnë identitetin e tyre edhe pas shumë brezash në Amerikë.

Këto komunitete nuk janë domosdoshmërisht më të pasura se shqiptarët. Diferenca kryesore është se ata kanë ndërtuar kulturën e institucionit. Ata e kuptojnë se individi ikën, por institucioni mbetet.

Shqiptarët në Michigan, përkundrazi, shpesh mbështeten te figura individuale. Një biznesmen financon një aktivitet. Një tjetër sponsorizon një koncert. Një tjetër ndihmon një familje në nevojë. Këto janë gjeste të vlefshme, por nuk ndërtojnë institucione të qëndrueshme. Kur çdo gjë varet nga vullneti i individit, gjithçka bëhet e përkohshme.

Mungesa e një qendre të madhe komunitare sjell pasoja shumë më të thella sesa duken në pamje të parë.

Pa një “shtëpi” të përbashkët, komuniteti humbet kujtesën kolektive. Brezat e rinj rriten pa një hapësirë ku të mësojnë historinë, kulturën dhe gjuhën shqipe në mënyrë të organizuar. Fëmijët shqiptarë në Michigan shpesh kanë kontakt me identitetin shqiptar vetëm nëpërmjet familjes ose ndonjë aktiviteti sporadik. Nuk ekziston një institucion i madh që të krijojë vazhdimësi kulturore.

Një qendër komunitare mund të kishte bibliotekë shqipe, kurse gjuhe, arkiv historik të emigracionit shqiptar në Michigan, ekspozita arti, aktivitete rinore, ndihmë për emigrantët e rinj dhe programe mentorimi profesional. Mund të ishte vendi ku një student shqiptar gjen mbështetje, ku një emigrant i sapoardhur merr orientim, ku një biznes shqiptar krijon lidhje të reja.

Sot shumë nga këto funksione kryhen në mënyrë fragmentare nga individë, media lokale apo institucione fetare. Por mungon koordinimi i madh komunitar.

Pa një institucion të përbashkët, komuniteti humbet edhe peshë politike. Politikanët amerikanë respektojnë komunitetet që janë të organizuara. Një komunitet me qendër të vetën, me drejtues të qartë dhe me kapacitet mobilizues ka zë më të fortë në administratë, në shkolla, në universitete dhe në politikën lokale. Kur komuniteti është i fragmentuar, zëri i tij dobësohet.

Shqiptarët në Michigan kanë potencial të madh elektoral dhe ekonomik, por shpesh nuk arrijnë ta kthejnë këtë në ndikim institucional. Një qendër komunitare do të mund të shërbente edhe si platformë për organizim qytetar dhe përfaqësim publik.

Mungesa e një “shtëpie” të përbashkët ndikon edhe në mënyrën si shqiptarët perceptohen nga brezat e rinj. Kur një komunitet nuk ka institucione të dukshme, identiteti gradualisht bëhet privat dhe jo publik. Shqiptaria mbetet vetëm brenda shtëpisë dhe jo në hapësirën publike amerikane.

Komunitetet që mbijetojnë në Amerikë për breza janë ato që ndërtojnë institucione. Jo vetëm festa.

Një tjetër problem është mungesa e elitave komunitare që mendojnë përtej interesit personal. Në çdo komunitet të suksesshëm ekziston një grup njerëzish që investojnë kohë, reputacion dhe energji për projekte që nuk sjellin fitim personal të menjëhershëm. Tek shqiptarët, shpesh energjia më e madhe shkon te biznesi privat, ndërsa angazhimi komunitar mbetet dytësor.

Kjo nuk është domosdoshmërisht egoizëm. Shumë emigrantë shqiptarë kanë ardhur në Amerikë me sakrifica të mëdha dhe kanë luftuar për mbijetesë ekonomike. Është normale që prioriteti i parë të ketë qenë familja dhe stabiliteti financiar. Por pas disa dekadash, komuniteti duhet të kalojë në një fazë tjetër: nga mbijetesa te ndërtimi institucional.

Nëse kjo nuk ndodh, rreziku është që brezat e ardhshëm të asimilohen pa lënë pas struktura të forta shqiptare.

Ironikisht, shqiptarët shpesh bashkohen vetëm në momente tragjedish ose emocionesh të forta kombëtare. Kur ndodh një fatkeqësi, një luftë apo një krizë në trojet shqiptare, komuniteti mobilizohet menjëherë. Kjo tregon se potenciali për bashkim ekziston. Problemi është se ky bashkim rrallë kthehet në strukturë afatgjatë.

Ndërtimi i një qendre të madhe komunitare shqiptare në Michigan nuk është një ëndërr e pamundur. Përkundrazi, ndoshta nuk ka pasur kurrë një moment më të favorshëm ekonomikisht dhe demografikisht sesa sot. Ka biznesmenë të suksesshëm shqiptarë. Ka profesionistë të arsimuar. Ka media shqiptare. Ka rrjete sociale që mundësojnë organizim të shpejtë. Ka një brez të ri shqiptaro-amerikanësh që mund të sjellë profesionalizëm dhe vizion modern.

Por hapi i parë duhet të jetë pranimi i problemit. Komuniteti duhet të pranojë se mungesa e institucioneve nuk është rastësi. Është pasojë e kulturës së përçarjes, improvizimit dhe mungesës së besimit.

Një qendër komunitare nuk duhet parë si pronë e një grupi, një krahine apo një individi. Ajo duhet të jetë një institucion transparent, profesional dhe gjithëpërfshirës. Me statut të qartë. Me auditim financiar. Me drejtim të zgjedhur. Me pjesëmarrje të brezit të ri. Me hapësira për të gjithë shqiptarët — pa dallim feje, krahine apo bindjeje politike.

Në fund të fundit, pyetja më e rëndësishme nuk është pse shqiptarët në Michigan nuk kanë ende një qendër të madhe komunitare. Pyetja është nëse komuniteti është gati të kalojë nga kultura e individit te kultura e institucionit.

Sepse një komunitet nuk matet vetëm me numrin e restoranteve, shtëpive apo makinave luksoze. Një komunitet matet me atë që ndërton së bashku dhe me atë që lë pas për brezat që vijnë.

Dhe derisa shqiptarët në Michigan të kenë një “shtëpi” të përbashkët — një vend që i bashkon, i organizon dhe i përfaqëson — komuniteti do të vazhdojë të mbetet i fortë ekonomikisht, por i dobët institucionalisht.