Diaspora e Qeverisë

 

Nga leximi i fjalimit të Presidentit Bajram Begaj në hapjen e Samitit të Diasporës, krijohet përshtypja se Shqipëria më në fund e ka zbuluar formulën magjike: të gjithë problemet zgjidhen… nga ata që nuk jetojnë në Shqipëri.

Në letër, gjithçka tingëllon e madhe. Diaspora është “e pazëvendësueshme”, “fuqi globale”, “ambasadore natyrale”, “motor zhvillimi”. Në realitet, diaspora vazhdon të mbetet ajo që ka qenë gjithmonë për shtetin shqiptar: një bankomat emocional dhe financiar, që thirret sa herë ka nevojë për dekor, valutë apo legjitimitet moral.

Presidenti e pranon vetë, ndoshta pa e kuptuar ironinë e plotë të fjalisë: marrëdhënia ka qenë “më shumë fjalë sesa veprime konkrete”.
Por pyetja që nuk bëhet është: kush i ka prodhuar këto “fjalë” për dekada? Dhe pse duhet besuar se këtë herë do të jetë ndryshe?

Sepse çdo samit i diasporës në Shqipëri ka një strukturë të njohur:
— Fjalime të gjata për rëndësinë historike
— Premtime për investime
— Dekorata për figura simbolike
— Dhe në fund, një kthim në realitetin e zakonshëm, ku asgjë nuk ndryshon

Por problemi nuk është vetëm çfarë thuhet në atë sallë. Problemi është vetë salla.

Ata që janë mbledhur aty nuk përfaqësojnë një diasporë të zgjedhur, të organizuar apo të mandatuar nga vetë komunitetet shqiptare jashtë vendit. Nuk ka një proces përfaqësimi, nuk ka një mekanizëm zgjedhjeje, nuk ka një legjitimitet që buron nga diaspora. Janë individë të përzgjedhur, të ftuar dhe të mbledhur nga vetë qeveria, sipas një logjike që i shërben më shumë organizimit të eventit sesa përfaqësimit real.

Kjo nuk ul në asnjë mënyrë kontributin personal të secilit prej tyre. Shumë prej tyre janë profesionistë të suksesshëm dhe figura me vlerë në komunitetet ku jetojnë. Por fakti mbetet: ata nuk janë aty si zë i diasporës, por si pjesëmarrës në një skenografi të ndërtuar nga shteti.

Dhe kur përfaqësimi zëvendësohet me përzgjedhje, atëherë edhe “dialogu” bëhet një monolog i kuruar.

Në këtë kontekst, narrativa e “partneritetit” bëhet edhe më problematike. Sepse një partneritet real nuk ndërtohet me lista të përpiluara nga lart, por me struktura që burojnë nga poshtë. Ndryshe, kemi një marrëdhënie ku njëra palë flet në emër të tjetrës, pa e pasur realisht atë mandat.

Ndërkohë, narrativa është më e sofistikuar: nuk flitet më për remitanca, por për “kapitale zhvillimi”. Është një evolucion terminologjik, jo domosdoshmërisht ekonomik. Sepse problemi nuk ka qenë kurrë mungesa e kapitalit të diasporës, por mungesa e besimit ndaj shtetit që e kërkon atë.

Kur një emigrant dëgjon thirrjen “investoni në Shqipëri”, ai nuk pyet për patriotizëm. Pyet për gjykatat, për pronën, për korrupsionin, për rregullat e lojës. Dhe këto janë pikërisht çështjet që nuk përmenden në fjalim.

Në vend të kësaj, kemi një idealizim pothuaj mitologjik të diasporës:
një entitet që shkëlqen në inteligjencë artificiale, universitete, spitale dhe skena arti.
Një tablo e bukur, por që fsheh një të vërtetë të thjeshtë: këta njerëz kanë arritur sukses pikërisht sepse janë larguar nga sistemi që tani i fton të kthehen si “partnerë”.

Kjo krijon një paradoks të pastër:
Shteti që nuk arriti t’i mbajë, tani u kërkon t’i zhvillojnë.

Edhe koncepti i “kontratës së re” tingëllon ambicioz. Por një kontratë kërkon dy palë të barabarta dhe mbi të gjitha – besim. Ndërkohë, diaspora vazhdon të trajtohet si një burim që duhet mobilizuar, jo si një aktor që duhet dëgjuar realisht.

Vota e diasporës përmendet si arritje. Dhe është. Por mbetet për t’u parë nëse është një instrument për përfaqësim real apo thjesht një zgjerim i tregut elektoral për partitë politike.

Në fund, samiti i diasporës duket më shumë si një pasqyrë ku qeveria shikon veten në versionin më të bukur të mundshëm: një shtet që bashkon, që frymëzon, që ndërton ura globale. Ndërsa realiteti mbetet një vend nga i cili njerëzit ende largohen masivisht.

Kjo është ironia thelbësore e gjithë diskursit:
Diaspora nuk është produkt i suksesit të shtetit shqiptar.
Është produkt i dështimit të tij.

Dhe për sa kohë kjo nuk pranohet hapur, çdo “partneritet i ri” do të mbetet një slogan i vjetër, i paketuar me fjalë të reja.

Sepse në fund, nuk është diaspora ajo që ka nevojë për Shqipërinë.
Është Shqipëria që vazhdon të ketë nevojë për diasporën – dhe për iluzionin se ajo mund ta shpëtojë.